shadow
wtorek, 04 marzec 2014 07:50

Realizm intelektualny a realizm wizualny w działalności plastycznej osób z niepełnosprawnością intelektualną

Napisał 

Dodatkowe informacje

  • Tytuł w języku polskim:

    Realizm intelektualny a realizm wizualny w działalności plastycznej osób z niepełnosprawnością intelektualną

  • Tytuł w języku angielskim:

    Intellectual realism and visual realism in the activity of plastic people with intellectual disabilities

  • Imię i nazwisko autora: Kinga Krawiecka
  • Imię i nazwisko promotora: prof. UKSW dr hab. Jadwiga Kuczyńska-Kwapisz
  • Imiona i nazwiska recenzentów:

    prof. zw. dr hab. Janina Wyczesany
    prof. zw. dr hab. Jerzy Stochmiałek

     

  • Uczelnia: Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
  • Rok: 2013
  • Słowa kluczowe w języku polskim: niepełnosprawność intelektualna rysunek realizm intelektualny realizm wizualny;
  • Słowa kluczowe w języku angielskim: intellectual disability drawing intellectual realism visual realism;
  • Streszczenie:

    Przedmiot badań

                Tematem dysertacji naukowej jest Realizm intelektualny a realizm wizualny
    w działalności plastycznej osób z niepełnosprawnością intelektualną.
    Natomiast głównym celem badań uczyniono poznanie, opis i analizę porównawczą procesu realizmu intelektualnego i procesu realizmu wizualnego w rysunku osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim i umiarkowanym.

                   Przedstawione rozważania dotyczące porównania procesu realizmu intelektualnego
    i wizualnego w rysunku realizowanym przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną
    w stopniu lekkim i umiarkowanym doprowadziły do sprecyzowania pytań badawczych, które sprowadzono do czterech problemów badawczych:

     

    Problemy badawcze

    1. Czy stopień niepełnosprawności intelektualnej ma wpływ na proces realizmu intelektualnego i wizualnego w rysunku?

    2. Jakie są różnice dotyczące cech formalnych i przedstawieniowych rysunku realizowanego w czterech etapach procesu realizmu intelektualnego przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim?

    3. Jakie są różnice dotyczące cech formalnych i przedstawieniowych rysunku realizowanego w czterech etapach procesu realizmu intelektualnego przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym?

    4. Jakie są różnice dotyczące cech formalnych i przedstawieniowych rysunku odtwarzanego w czterech etapach procesu realizmu wizualnego przez osoby z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim i umiarkowanym?

     

     Strategie badawcze  

                  W niniejszej pracy posłużono się metodami analizy statystycznej, wcześniej jednak dokonując szczegółowej analizy wytworów rysunkowych wraz z zastosowaniem metody sędziów kompetentnych.                    

                  By w sposób wyczerpujący przedstawić tematykę podjętych badań wykorzystano cztery testy statystyczne: test niezależności dwóch zmiennych chi2, test t-Student, test McNemara dla dwóch prób zależnych oraz jednoczynnikową analizę wariancji z analizą post hoc (korektą dla porównań wielokrotnych Bonferroniego).

                  W procesie realizmu intelektualnego osoby z niepełnosprawnością intelektualną
    w stopniu lekkim i umiarkowanym realizowały z pamięci rysunek zatytułowany Drzewo. Powyższy proces przebiegał w czterech etapach: początkowym (startowym), po godzinie, po trzech tygodniach i po trzech miesiącach. Każdy z wytworów analizowany był pod względem czternastu elementów na podstawie przyjętej punktacji.

                  W procesie realizmu wizualnego osoby z niepełnosprawnością intelektualną
    w stopniu lekkim i umiarkowanym miały za zadanie odtworzyć jak najdokładniej to, co widzą na podanym rysunku wzorcowym. Podobnie jak w procesie realizmu intelektualnego, powtarzały wykonanie pracy plastycznej po godzinie, po trzech tygodniach i po trzech miesiącach. Każdy z wytworów analizowany był pod względem szesnastu elementów.

                  Wszystkie wytwory plastyczne uzyskane w trakcie badań podlegały ocenie sędziów kompetentnych - pięciu plastyków pracujących w szkołach i Domach Kultury oraz dwóch pedagogów specjalnych, aktywnie uczestniczących w terapii osób z niepełnosprawnością intelektualną. Pozwoliło to określić trafność i rzetelność treści formalnej i przedstawieniowej poszczególnych rysunków, a tym samym nadać wysoki poziom obiektywności uzyskanym wynikom.

                 

     Sposób prowadzenia badań oraz charakterystyka badanej populacji

                  W procesie realizmu intelektualnego, analizie poddano 400 rysunków (200 wytworów zrealizowanych przez 50 osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim
    w czterech etapach czasowych oraz 200 zrealizowanych przez 50 osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym również w czterech etapach czasowych).

                  W procesie realizmu wizualnego, analizie poddano 400 rysunków (200 wytworów zrealizowanych przez 50 osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim
    w czterech etapach czasowych i 200 wykonanych przez 50 osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym w czterech etapach czasowych).

                  Łącznie, analizie poddano 800 prac i każdą z nich rozpatrywano pod względem następujących kategorii: kompozycji, kształtu i ekspresyjności linii, waloru, rodzaju, temperatury i ilości barw, zgodności barwy z rysunkiem wzorcowym (tylko dla procesu realizmu wizualnego), proporcji, płaszczyzny (przestrzeni), kształtu i gatunku drzewa, sposobu rozmieszczenia drzew na płaszczyźnie (tylko dla procesu realizmu wizualnego), ilości drzew, ilości elementów dodatkowych oraz czasu wykonania rysunku.

                  Grupę badawczą stanowiły osoby dorosłe z niepełnosprawnością intelektualną
    w stopniu lekkim i umiarkowanym w wieku od 20 do 60 lat. Średnia wieku osób
    z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim wyniosła 37 lat, a średnia wieku osób
    z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym 46 lat.

                  Badania zostały przeprowadzone w Domu Pomocy Społecznej w Międzylesiu,
    w Specjalnym Ośrodku Opiekuńczo – Rehabilitacyjnym w Falenicy oraz Środowiskowym Domu Samopomocy w Warszawie.

                  Badaniem objęto 100 osób (60 kobiet i 40 mężczyzn), w tym 50 osób
    z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim (30 kobiet i 20 mężczyzn) oraz 50 osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym (30 kobiet i 20 mężczyzn).

     

     Wnioski z badań

                Dzięki wynikom badań przeprowadzonych w grupie dorosłych osób
    z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim i umiarkowanym oraz analizie ich wytworów plastycznych, obrazujących proces realizmu intelektualnego i wizualnego, przedstawiono wnioski, z których wynika, że:

    • powyższe dwa procesy ujawniają znaczne zróżnicowanie formalne
      i przedstawieniowe, które jest uzależnione od stopnia niepełnosprawności intelektualnej;
    • jednostki z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim zdecydowanie lepiej obrazowały temat drzew w obu procesach. W procesie realizmu intelektualnego wykazały się wyższym poziomem indywidualności, a w procesie realizmu wizualnego większą umiejętnością zapożyczenia formy ze wzoru.

                Jednostki z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym natomiast,
    w procesie realizmu intelektualnego, pomimo iż dokonywały pewnych zmian, szczególnie
    w kompozycji, kształcie i ekspresji linii, rodzaju i temperaturze barw, to ich wypowiedzi plastyczne nie stanowiły aż tak wyraźnych prób interpretacji rzeczywistości. W procesie realizmu wizualnego zaś, z każdym etapem czasowym robiły coraz większe postępy, oddając wartości elementów rysunku bardziej zgodnie z naturalnym odbiorem bezpośrednim,
    z wyjątkiem kilku przypadków, które w procesie realizmu wizualnego narysowały schemat tych samych drzew, który prezentowały w procesie realizmu intelektualnego;

    • powtarzane próby odtwarzania obrazu służyły precyzyjniejszej jakości wytworu
      w przypadku obu grup badanych, choć wyraźniej było to zaznaczone w grupie osób
      z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym. To co pierwsza grupa badanych poprawnie odbierała przy pierwszej próbie odtwarzania, druga grupa badanych spostrzegała przy trzeciej bądź czwartej;
    • powtarzane próby tworzenia obrazu służyły innowacyjnej jakości wytworu głównie
      w przypadku osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim – powstające wytwory obrazowały świadomość zmienności otoczenia. Natomiast osoby
      z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu umiarkowanym, samodzielnie nie potrafiły zaobserwować zmieniającego się stanu rzeczywistości, dlatego też ich wypowiedzi plastyczne mimo wprowadzania pewnych zmian formalnych, pozostawały zazwyczaj treściowo niezmienne;
    • analiza poszczególnych kategorii rysunku, która była konieczna by w sposób szczegółowy przedstawić różnice zachodzące w obu procesach, okazała się złożonym problemem. Dobrym posunięciem metodologicznym było skorzystanie z pomocy sędziów kompetentnych. Ich opinie jako plastyków aktywnie uczestniczących w terapii osób
      z niepełnosprawnością intelektualną nadały obiektywność uzyskanym wynikom. Stąd jeszcze jeden wniosek, iż sztuka jest dziełem różnorodnie rozpatrywanym i interpretowanym i trudno było zamknąć ją w ścisłe ramy ludzkiego postrzegania, dlatego też dużą trudnością okazało się poddanie jej liczbom statystycznym, szczególnie gdy ma się do czynienia z rysunkiem osoby z niepełnosprawnością intelektualną.

     

    Zgromadzony materiał empiryczny pozwolił na sformułowanie korzyści poznawczo-praktycznych:

    • zaprezentowanie charakterystyki dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną w wizualnych wypowiedziach plastycznych, a szczególnie ich możliwości, umiejętności
      i ograniczeń. Teoria ukazana w rzeczywistych obrazach, których siła oddziaływania
      i przekonywania odbiorcy jest zdecydowanie większa, niż treść bez dokumentacji wizualnej;
    • zaprezentowanie istoty procesu realizmu intelektualnego i procesu realizmu wizualnego, z których wynika jak ważna jest samodzielna obserwacja dorosłych osób
      z niepełnosprawnością intelektualną. Obserwacja, która obrazuje postrzeganie wzrokowe tych osób, która pokazuje, że potrafią patrzeć, widzieć i przeżywać, to co dzieje się w zaistniałej rzeczywistości. Zatem, nie tylko model, wzór ale również nabyta wiedza, pamięć, uczucie, czasem wyobraźnia kierują osobą autora niepełnosprawnego;
    • zaprezentowanie powtarzalności prób twórczych i odtwórczych, które odegrały znaczącą rolę w działaniu plastycznym niepełnosprawnych autorów, rzutując na postęp
      w treści formalnej i przedstawieniowej obrazu. Jednostki z niepełnosprawnością intelektualną miały swobodę wielokrotnego odwołania się do własnej wiedzy na temat zmieniającej się rzeczywistości jak również wielokrotnego zaobserwowania treści rysunku wzorcowego, dzięki czemu ich obrazy mogły oddać pełnię poznawczą;
    • zaprezentowanie badań oraz technik ich przeprowadzenia pozwalają na dookreślenie specyfiki tworzenia i odtwarzania treści plastycznych oraz wykazują, iż rysunek jako wytwór sztuki wizualnej może stać się narzędziem diagnostycznym na gruncie praktyki pedagogiki specjalnej;
    • rysunek jako działanie plastyczne i efekt ekspresji jest powszechnie stosowany na zajęciach plastycznych prowadzonych w placówkach specjalnych. Zatem jego poszczególne kryteria dotyczące treści przedstawieniowej, odpowiadającej na pytanie „co obraz przedstawia?” oraz formalnej, odpowiadającej na pytanie „jak przedstawia?”, uwzględniając kształt, linię, kolorystykę, walor, kompozycję, o których tak dobitnie w swoich publikacjach naukowych pisze S. Popek, sprawdzają się w wytworach dorosłych osób
      z niepełnosprawnością intelektualną;
    • posiłkując się teorią naukową S. Popka, mówiącą o oryginalności
      i generatywności  cech wspomnianych wyżej elementów rysunku, od których zależy jego wartość artystyczna, jak również możliwości odniesienia ich do dzieł plastyki artystów zawodowych i wytworów dzieci i młodzieży, to jak się okazuje analiza rysunków dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną oprzeć się może na tym samym wymiernym kluczu analizy artystycznej;   
    • osiągnięcia naukowe najwybitniejszych badaczy twórczości plastycznej dotyczyły głównie rysunku dzieci i młodzieży w normie intelektualnej, ukazując przy tym jej wpływ na rozwój czynności poznawczych. Niniejsze badania ukazują przede wszystkim możliwości
      i ograniczenia dorosłych osób z niepełnosprawnością intelektualną, a przy tym ich czynności poznawcze unaocznione w obrazach. Sztuka zatem nie tylko rozwija, ale jest również informacją o aktualnym stanie rozwoju, szczególnie gdy mamy do czynienia z jednostką dorosłą funkcjonującą na niższym niż przeciętny poziomie intelektualnym. 

     

                Analiza materiału empirycznego może być przydatna specjalistom współpracującym
    z osobami z niepełnosprawnością intelektualną, opiekunom i rodzicom tych osób, środowisku akademickiemu oraz studentom nauk pedagogicznych i społecznych jako potencjalnym wolontariuszom i przyszłym praktykom funkcjonowania w zastanej rzeczywistości.

                Niniejsza rozprawa powinna wzbudzać pewną refleksję, szczególnie wśród pracowników Domów Pomocy Społecznej i Środowiskowych Domów Samopomocy,
    w których przebywają ludzie dorośli i w podeszłym wieku. Plastyka jest swoistym spotkaniem w obszarze sztuki. Określa je zarówno działanie terapeuty, opiekuna, jak również samego podopiecznego. Właściwa atmosfera i motywacja do pracy mają ogromne znaczenie dla ich przebiegu. Pomimo, iż niekiedy jest za późno na stymulowanie procesów poznawczych, to istnieją jeszcze uczucia, emocje, doświadczenia i możliwość wewnętrznej przemiany wynikającej po prostu ze spotkania drugiego człowieka – człowieka, który pozwoli żyć intensywniej, a nader wszystko -pełniej.