shadow
środa, 19 marzec 2014 09:28

Bycie nauczycielem dzieci niepełnosprawnych. Analiza dokumentarna nauczycielskiego doświadczenia

Napisał 

Dodatkowe informacje

  • Tytuł w języku polskim:

    Bycie nauczycielem dzieci niepełnosprawnych. Analiza dokumentarna nauczycielskiego doświadczenia

  • Tytuł w języku angielskim:

    Being the teacher of children with disabilities. Documentary analysis of teachers' experience

  • Imię i nazwisko autora: dr Karolina Tersa
  • Imię i nazwisko promotora: prof. Astrid Męczkowska-Christiansen
  • Imiona i nazwiska recenzentów:

    prof. Amadeusz Krause, prof. Bogusława Dorota Gołębniak

  • Uczelnia: Uniwersytet Gdański, Wydział Nauk Społecznych, Instytut Pedagogiki
  • Rok: 2012
  • Słowa kluczowe w języku polskim: nauczyciel; tożsamość; pedagogika specjalna; tożsamośc grupowa; pedeutologia
  • Słowa kluczowe w języku angielskim: teacher; identity; special pedagogy; group identity; teachers' studies
  • Streszczenie:

    Sytuacja problemowa

                  Nauczyciele po zmianie społecznej są grupą narażoną na wyjątkowy dyskomfort. Nagle zmieniła się ich rola - z odtwórców narzuconych programów na ich kreatorów (jednocześnie wielokierunkowo ograniczanych); z osób o bezpiecznej, wywalczonej pozycji zawodowej na zdobywających kolejne szczeble awansu; z wykonujących swą pracę w zaciszu szkolnej klasy, na upubliczniających swoje działania, pomysły i osiągnięcia.

                 W centrum moich zainteresowań badawczych umiejscawiam współczesnych nauczycieli dzieci niepełnosprawnych oraz warunki, w jakich kształtuje się ich wiedza o własnej roli zawodowej, w jakich doświadczają swego nauczycielstwa. Zagadnienie jest o tyle ciekawe, iż po transformacji i związanej z nią (traktowanej jako wciąż toczący się proces) reformie oświaty, bycie nauczycielem niepełnosprawnych przeszło nie tyle nawet znaczącą ewolucję, jak to ma miejsce w przypadku wszystkich aktorów oświatowej codzienności - przeszło ono zmianę rewolucyjną. Wanda Dróżka nazywa nawet ostatnią reformę aktem symbolicznej przemocy. Od odpowiednio wykształconego specjalisty, pracującego z uczniem niepełnosprawnym w izolowanych, szklarniowych warunkach, po osobę działającą w środowisku otwartym, mającą równie intensywny kontakt z dziećmi niepełnosprawnymi co sprawnymi i, co wyjątkowo istotne, niekoniecznie będącą specjalistą w dziedzinie pedagogiki specjalnej.

             Wobec tych faktów, nauczyciele dzieci niepełnosprawnych dziś zmagają się z wyjątkowo palącą sytuacją niedookreślenia swej roli zawodowej, swego miejsca w szkolnej codzienności. Prowokuje to równocześnie kryzys własnej zawodowej tożsamości. Nie jest to zjawisko współcześnie typowe tylko dla tej grupy, pojawia się jednak tu z wyjątkowym natężeniem. Jak pisze Henryka Kwiatkowska: Podstawowym dylematem tworzenia tożsamości współcześnie staje się bowiem brak stałych punktów odniesienia (...) Człowiek zmuszony jest obecnie sam tworzyć i przekształcać własną tożsamość ze względu na nowe doświadczenia życia codziennego i skłonność nowoczesnych instytucji do wywierania presji różnych interesów, które przyczyniają się do demontażu tożsamości, jej fragmentaryzacji. Wcześniej względnie stałe środowisko naturalne człowieka dawało mu ontologiczne bezpieczeństwo. Teraz bezpieczeństwo definiować należałoby z perspektywy przemian, które są jedyną stałą zmienną ludzkiej egzystencji.

                  Definicja roli zawodowej interesującej mnie grupy znajduje się w toku intensywnego budowania. Próbuje się znaleźć wspólny mianownik dla specjalistów nauczających przedmiotów, osób pracujących w klasycznym systemie szkolnictwa specjalnego oraz nauczycieli wspomagających - specjalistów od nauczania niepełnosprawnych, działających w głównym nurcie edukacji.

    Cele badań:

    1. Uzupełnienie teorii socjologicznej o wiedzę, dotyczącą współczesnych ścieżek kształtowania się zawodowym identyfikacjom tożsamościowym.

    2.Uzupełnienie teorii pedeutologii oraz pedagogiki specjalnej o treści, wypełniające pojęcie "nauczyciel dzieci niepełnosprawnych" dla osób, które z tą rolą są współcześnie utożsamiane.

    Problem badawczy: Rekonstrukcja grupowych doświadczeń, związanych z budowaniem tożsamości zawodowej współczesnych nauczycieli dzieci niepełnosprawnych.

    Pytania badawcze:  W jaki sposób i w jakich warunkach tworzą się zawodowe identyfikacje tożsamościowe nauczycieli dzieci niepełnosprawnych?

    Pytania operacyjne:

    Analizy komunikatywne (1. stopnia):

    1.Co oznacza dla badanych bycie nauczycielem dzieci niepełnosprawnych? Jakie sensy nadają własnemu działaniu?

    2.Jakie sensy/znaczenia nadają swojemu działaniu w kontekście "bycia osobą integrującą"? W jaki sposób utożsamiają się ze swą rolą w kontekście integracyjnych wyzwań edukacji?

    3.Jakie posiadają wyobrażenia o swojej pracy? Jakie posiadają potoczne wyobrażenia na temat rzeczywistości edukacyjnej?

    Analiza koniunktywna (2. stopnia):

    1. Jak środowisko, w którym pracują/są osadzeni kształtuje ich osobiste sensy, nadawane doświadczeniu bycia nauczycielem dzieci z niepełnosprawnością?

    2. W jaki sposób nauczyciele ci zdobywają wiedzę na temat siebie w swoim zawodzie?

    3. Jak radzą sobie z tworzeniem wiedzy o sobie "w biegu"? Czy dotyka ich decyzyjne opóźnienie, czy nadążają z definiowaniem siebie i nadawaniem znaczeń swym działaniom?

    4. Jakie doświadczenia są uwspólniane przez wszystkie grupy a jakie stanowią o ich różnorodności?

     

    Metoda badań: Metoda dokumentarna.

    Technika badawcza: Wywiady zbiorowe.

    Badane grupy: po 5 osób z następujących grup

    -nauczyciele przedmiotowi ze szkoły - "tytana integracji",

    - nauczyciele wspomagający z tej szkoły,

    - nauczyciele przedmiotowi z gimnazjum lub szkoły, która dopiero staje się integracyjną,

    - nauczyciele wspomagający z tej szkoły,

    - nauczyciele przedmiotowi pracujący z uczniami niepełnosprawnymi w szkolnictwie ogólnodostępnym (mała szkoła wiejska)

    - nauczyciele szkoły specjalnej.

    Syntetycznie ujęte wyniki badań:

    1.      Jakie są treści zawodowych identyfikacji tożsamościowych nauczycieli dzieci niepełnosprawnych?

    2.      W jaki sposób i w jakich warunkach tworzą się te identyfikacje?

    można powiedzieć, że:

    Nie można mówić o jednorodnym obrazie ani o jednorodnej ścieżce kształtowania się tożsamości zawodowej współczesnych nauczycieli dzieci niepełnosprawnych.

    Obraz tej grupy zawodowej, jaki można zaobserwować w dzisiejszych warunkach systemu oświaty, wydaje się nie zmierzać ku ukształtowaniu spójnej wizji ról zawodowych interesujących mnie osób. Istnieje raczej tendencja do przesunięcia akcentów z modelu tożsamości budowanego na ogólnospołecznych oczekiwaniach do opartego na lokalnie wytworzonych znaczeniach.

    Zidentyfikowane podczas prowadzonych przeze mnie badań czynniki, które wpływają na sposoby kształtowania się tożsamości zawodowej, to: rodzaj placówki, w której badani pracują, sposób jej funkcjonowania w środowisku lokalnym, kultura organizacyjna badanego miejsca, pełniona przez badanych funkcja, ich ścieżki edukacyjne, specyfika funkcjonowania uczniów, którymi się opiekują, ilość i jakość wsparcia pozyskiwanego w pracy z uczniami niepełnosprawnymi oraz sposób rozumienia własnego profesjonalizmu.