shadow
poniedziałek, 27 styczeń 2014 13:13

Konfliktowość a może wyjątkowość osoby z ADHD - jaka jest w domu, w szkole i w pracy? Elżbieta Wojtasiak

Napisał 

Elżbieta Wojtasiak

 

Konfliktowość a może wyjątkowość osoby z ADHD - jaka jest w domu, w szkole i w pracy?

 

Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) jest przedmiotem zainteresowania lekarzy, pedagogów, psychologów, terapeutów, przede wszystkim zaś rodziców. Został obszernie opisany w literaturze przedmiotu.

Funkcjonowanie osób z ADHD jest skomplikowane, tym bardziej, że wielu autorów dowodzi, iż wraz z wiekiem symptomy zaburzenia stają się łagodniejsze, albo, że dziecko wyrasta ze złych skłonności w zachowaniu. Można znaleźć twierdzenie, że ADHD to najczęściej występujący problem związany z uczeniem się i zachowaniem dzieci. Nawet, jeżeli przyjmiemy ten fakt, to konsekwencje tego zaburzenia są istotne dla kształtowania się osobowości człowieka dorosłego. Można też znaleźć w literaturze informacje, że z ADHD nigdy się nie „wyrasta”, i połowa dzieci ze zdiagnozowanym zespołem nadpobudliwości będzie miała niekorzystne objawy w dorosłym życiu. Niektórzy sądzą, że zaburzenie to u osób dorosłych może doprowadzić do utraty pracy, rozpadu związków z innymi, samotności i poczucia ogromnej bezradności.

Mimo dostępnej wiedzy o tym zespole zaburzeń, wielu uczniów ma etykietę rozpieszczonego, leniwego, nieposłusznego dziecka, z którym są same problemy, zaś rodzice czują się zagubieni, bezradni, niewydolni wychowawczo, skoro zdaniem innych nie potrafią zdyscyplinować własnego dziecka, a brak wsparcia utrudnia funkcjonowanie całej rodziny. Rodzicom jeszcze trudniej jest zrozumieć zachowanie własnego dziecka, gdy wiedzą, że jest inteligentne a zarazem obraża się, nie wykonuje poleceń i bardzo trudno je wychować.

Prezentowany tekst jest próbą analizy wybranej literatury, przede wszystkim zaś moich refleksji wynikających z rozmów z nauczycielami, psychologami, pedagogami i lekarzami oraz terapeutami, dla których odnalezienie własnego miejsca w życiu osób z ADHD jest celem ich działań.

 

Krótka historia i wybrane definicje

Opis ADGH ukazał się po raz pierwszy w 1902 roku w medycznym piśmie „Lancet”. Angielski pediatra George F. Still charakteryzował dzieci, które są w ciągłym ruchu, impulsywne i nie potrafią koncentrować uwagi. Od 1965 roku problem szeroko opisywali lekarze, psychologowie i pedagodzy. Stosowano wiele nazw, najczęściej: minimalna dysfunkcja mózgu, zespół hiperkinetyczny, czy też nadpobudliwość. W 1987 roku  Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne wprowadziło dla tego zaburzenia określenie Attention Deficyt Disorder Syndrom (ADDS), co znaczy w języku polskim zespól deficytu  koncentracji uwagi (S.Harland, 2004). Na świecie przyjęło się określenie ADHD. Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi (Attention Deficit/Hyperactivity Disorder – AD/HD jest rozpoznaniem medycznym, stosowanym wobec dzieci i dorosłych, mających poważne trudności poznawcze i zaburzenia zachowania w ważnych aspektach swojego życia (np. w stosunkach rodzinnych i osobistych, w szkole lub w pracy). Te trudności można przypisać zarówno problemom kontroli impulsów, nadpobudliwości, jak i zaburzeniom uwagi" (P.Cooper, K.Ideus, 2001, s.25).

Jeszcze inna definicja: "ADHD jest to zaburzenie charakteryzujące się nieadekwatnymi do wieku rozwojowego deficytami uwagi, impulsywnością i nadpobudliwością ruchową, które nie ustępują przez ponad sześć miesięcy, a ich nasilenie powoduje znaczne trudności w funkcjonowaniu w najważniejszych obszarach życia" ( J.J. Treuting, S.P. Hinshaw, 2001; w: T.Hańć, 2009, s.9).

Uważa się, że w ADHD zaburzony jest przepływ informacji w mózgu, który odbywa się za pośrednictwem substancji zwanych neuroprzekaźnikami. Jednym z nich jest dopamina, która między innymi odgrywa rolę w koncentracji uwagi. Kolejny to noradrenalina, wprowadzająca organizm w stan podwyższonej gotowości. Następnym jest serotonina, sterująca impulsywnością. Przypuszcza się, że u osób z ADHD co najmniej jeden z trzech wymienionych neuroprzekaźników nie funkcjonuje prawidłowo (S. Harland, 2004).

 

Diagnoza

W tym miejscu pojawia się pytanie jak rozpoznać zaburzenia i jak postawić diagnozę?

Oczywiście są ośrodki wczesnego wykrywania, poradnie, ale zwykle to rodzice lub opiekunowie, czy też nauczyciele rozpoznają nieprawidłowości w rozwoju. Po pierwsze, zauważa się ciągłą aktywność ruchową, wiele dzieci ma opóźniony rozwój mowy, u wielu ujawniają się problemy ze snem. W okresie szkolnym dzieci mają problemy z dostosowaniem się do wymagań ze względu na nadruchliwość, impulsywność i słabą koncentrację. Obserwuje się brak umiejętności zabawy w grupie, kłopoty językowe i brak zachowań społecznych. Najczęściej to rodzice obserwują zachowania u dziecka, które wywołują ich niepokój i stają się powodem poszukiwania specjalistycznej pomocy. Oto niektóre z obserwowanych zachowań:

  • małe dziecko pragnie być w ciągłym ruchu i trudno je utrzymać, bo wyrywa się, chce biegać w sklepie, po ruchliwym chodniku;
  • mały uczeń spędza kilka godzin nad zadaniem domowym, które wymaga kilkunastu minut pracy;
  •  dziecko ma zadane wypracowanie do napisania i wpatruje się w kartkę zeszytu niezdolne do wyrażenia własnych myśli;
  • rodzic dowiaduje się na zebraniach klasowych, że dziecko jest inteligentne, ale rozkojarzone i niezdyscyplinowane i dlatego osiąga wyniki poniżej swoich możliwości;
  •  rodzic musi obudzić dziecko i pomóc w przygotowaniu się do szkoły, bo samo nie potrafi ”się ogarnąć”;
  • w pokoju dziecka jest ciągły bałagan, a dziecko bez powodu wybucha gniewem;
  • u rodziców pojawia się poczucie winy z powodu własnych negatywnych uczuć do dziecka, ze względu na nieustanne powtarzanie, że ma czegoś nie robić  ( D. G. Amen, 2010).

Trzeba podkreślić, że do stwierdzenia wystąpienia ADHD nie wystarczy obserwacja dziecka przez rodziców, ani też wychowawców, czy nauczycieli.

Dokonuje się oceny profilu psychoedukacyjnego przez specjalistów, w skład którego wchodzą testy na inteligencję (IQ -  zwykle najsłabiej wypada ocena pamięci krótkotrwałej i koncentracji), ocena osiągnięć dziecka w zakresie czytania, literowania, liczenia, pisania i mówienia. Inną częścią procesu diagnostycznego jest badanie EEG do stwierdzenia czynności elektrycznych w mózgu. Badania wykazują u około jednej trzeciej dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi pewne nieprawidłowości w zapisie EEG (G. Serfontein, 1990).

Istnieją różne kryteria diagnostyczne. Zaburzenia koncentracji uwagi diagnozuje się często w oparciu o klasyfikację Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM-IV. W tej diagnozie podkreśla się fakt występowania w ciągu sześciu miesięcy przed badaniem dziecka, co najmniej sześć cech zaburzeń koncentracji uwagi, nadpobudliwości i impulsywności opisanych w wymienionej klasyfikacji. Ważne jest, aby niektóre cechy wystąpiły u badanego dziecka przed ukończeniem siódmego roku życia oraz ujawniły się w co najmniej dwóch środowiskach, np. w domu i w szkole. Dlatego zwykle rodzice, ale też nauczyciele lub wychowawcy proszeni są o wypełnienie ankiety.

 

Leczenie

Leczenie farmakologiczne dzieci z ADHD jest jednocześnie kontrowersyjne i skuteczne. Zwykle stosuje się lek psychostymulujacy metylofenidat pod nazwą Ritalin, który działa 3-4 godziny. Aby podtrzymać jego działanie trzeba podać następną tabletkę i w szkole przypominać o tym dziecku. Są już dopuszczone leki, które działają dłużej, np. Concerta, działa przez 12 godzin i dziecku wystarcza jedna tabletka na dzień. Mechanizm działania tych leków polega na wzroście ilości neuroprzekaźnika, wiadomo, że u tych osób jest nieprawidłowe wytwarzanie substancji chemicznej przenoszącej bodźce z jednej komórki do drugiej, czyli dopaminy i noradrenaliny. Po zastosowanym leczeniu u dzieci obserwuje się zmianę zachowania. Mogą dłużej koncentrować się na wykonywaniu danej czynności i nie rozpraszają się tak łatwo. W wielu przypadkach poprawia się charakter pisma. Słabnie częsty niepokój ruchowy, stają się mniej impulsywne i są mniej skłonne do podejmowania ryzyka, ponadto potrafią nadążać za tokiem rozmowy i w niej uczestniczyć.

Można spotkać się z informacją, że jest to leczenie kontrowersyjne, bo zaobserwowano krótkotrwałe efekty u niektórych dzieci w postaci braku apetytu, bezsenności, uczucie zmęczenia, bóle głowy, nerwowość, rzadziej bóle brzucha. Wszystkie objawy zanikają, gdy dziecko przyzwyczaja się do podawanego leku. Trzeba dodać, że lek nie uzależnia, bo zaczyna działać po pewnym czasie od podania, dlatego mózg nie dostrzega związku między przyjęciem leku a wywołanym skutkiem, co według lekarzy zmniejsza ryzyko uzależnienia (S.Harland, 2004). Należy także dodać, że sam lek nie zapewni poprawy wyników w nauce. Dziecko musi uczyć się systematycznie, aby nie mieć zaległości. Jeżeli dziecko nie będzie w pełni wykorzystywać swoich możliwości, podawany lek nie zapobiegnie złym ocenom w szkole.

Zwolennicy podawania dziecku leków twierdzą, że poprawia się koncentracja uwagi, nawet rozwija kreatywność, ponieważ leczone dzieci mogą wtedy skupić się na wybranej przez siebie czynności, sprawiają wrażenie bardziej zrównoważonych, weselszych, bo wreszcie zaczynają odnosić upragnione sukcesy i wzrasta poczucie własnej wartości.

Farmakoterapia jest jedną z metod działania, bo tylko niweluje objawy, ale nie leczy ADHD. Konieczne jest stosowanie innych form terapii, np. psychologii behawioralnej i treningu dla rodziców, a decyzję, co do sposobu leczenia należy skonsultować z pediatrą, psychiatrą, psychologiem lub innym specjalistą. Wprawdzie w literaturze wymienia się również leczenie niekonwencjonalne w postaci odpowiedniej diety, suplementów pokarmowych, biofeedback, aromaterapii czy innych „nowości”, ale trzeba do tego podchodzić sceptycznie i konsultować swoją wiedzę ze specjalistami. Rodzice, którzy zdecydowali się podawać lek, najlepiej za zgodą dziecka, powinni je stale zapewniać o miłości i akceptacji ze wszystkimi wadami i zaletami, bo przede wszystkim jest ich ukochanym dzieckiem.

 

Specyficzne trudności w uczeniu się

Prezentując wybrane zagadnienia na temat zespołu zaburzeń, jakim jest ADHD trzeba mieć na uwadze trudności w uczeniu się dzieci z tym zaburzeniem. Medycznym terminem opisującym problemy zachowania i uczenia się jest „zaburzenia koncentracji uwagi”, zaś w edukacji używa się terminu „specyficzne zaburzenia związane z uczeniem się”, określane jako: dysleksja, dysgrafia, dyskalkulia.

Powszechnie wiadomo, że szkoła jest miejscem zdobywania wiedzy, nawiązywania relacji z rówieśnikami, dla większości odnoszenia sukcesów, niestety dla dzieci z ADHD jest źródłem frustracji, niepowodzeń, utraty wiary we własne możliwości i poczucia bezsilności. Dziecko ma największe trudności na poziomie skupienia się i utrzymania uwagi na informacji zdobytej w dowolnym czasie. Ponieważ nie może koncentrować uwagi i zdobyć informacji, nie może też jej zachować, ani tym bardziej zrozumieć. Dzieci te często mają pamięć krótkotrwałą, nie potrafią zapamiętać nowych informacji, na ich podstawie nie mogą budować swojej wiedzy i nie opanują w odpowiednim stopniu potrzebnych umiejętności otrzymując ze sprawdzianów słabe oceny, niższe od ich intelektualnego potencjału.

Przedstawiając definicje ADHD, wspomniano o występowaniu trzech specyficznych obszarów utrudniających uczenie się, a mianowicie: koncentracji uwagi, nadruchliwości i impulsywności. Te trzy cechy zaburzenia w związku z problemem zdobywania wiedzy zostaną w tym miejscu scharakteryzowane.

 

Zaburzenia koncentracji uwagi to podstawowy objaw zespołu ADHD, który często decyduje niemal o każdym rodzaju aktywności szkolnej, m.in. nadążaniu za treścią wykładu, wynikach sprawdzianów, udziale w zajęciach grupowych. Jest to słabsza zdolność do koncentrowania się na wykonywanym zadaniu.

Najprościej można zaobserwować u dzieci kłopoty ze skupieniem uwagi przez dłuższy czas,  ale też z wyborem najważniejszego bodźca, to znaczy bardzo łatwo rozprasza je jakikolwiek bodziec, np. hałas dobiegający z ulicy, poruszenie się kolegi, a może przelatująca mucha. Niepokój lub nerwowość występują często i mogą przeszkadzać innym dzieciom. Uczniowie z ADHD mogą mieć problemy z koncentracją nad aktualnym zagadnieniem, bo zamyślają się nad czymś, na przykład intensywniej myślą o uroczystości rodzinnej, spotkaniu z przyjaciółmi na boisku, niż nad zagadnieniem omawianym w danej chwili w klasie. Mają kłopoty z zaczęciem wykonywania obowiązków, odrabianiem lekcji, przygotowaniem posiłku, myciem się, ale też z zakończeniem wcześniej wykonywanych zajęć. Jedna z najczęstszych uwag nauczycieli dotyczy braku czasu na rozpoczęcie lub dokończenie zadania, o ile w ogóle jakiekolwiek zadanie będzie wykonywane. Odrabianie lekcji jest dla nich, ale też dla rodziców udręką. Godzinami siedzą nad zadaniem i zawsze coś odwraca ich uwagę. W domu dziecko zajmuje się ciągle nowymi czynnościami, jest niespokojne nawet w czasie oglądania telewizji, przybierając różne dziwne pozycje na podłodze lub fotelu, wyprowadzając z równowagi domowników.

Dzieci te mogą mieć osłabioną pamięć krótkotrwałą, to znaczy mają szczególne trudności z zachowaniem w pamięci informacji, i nie mogą sobie przypomnieć tego, czego uczyły się wcześniej w szkole.

Wymienia się także pewną powierzchowność uczuć, brak wyciągania wniosków z własnych doświadczeń, co w późniejszym okresie prowadzi do osłabienia poczucia pewności siebie. Większość dzieci nie jest szczęśliwa, ponieważ rzadko doświadcza akceptacji otoczenia. Chciałyby być inne, ale nie potrafią, chcą się koncentrować, ale im się to nie udaje.

Kolejnym problemem utrudniającym uczenie się jest nadruchliwość, czyli nadmierna aktywność ruchowa w porównaniu z rówieśnikami. Pierwsze objawy nadruchliwości można zaobserwować we wczesnych latach życia. Gdy tylko dziecko nauczy się chodzić, przemieszcza się z kąta w kąt, dotyka wszystkich napotykanych przedmiotów, stale coś poruszając. Bardzo rzadko potrafi bawić się jedną zabawką. Jeżeli zobaczy inne dziecko bawiące się czymś, chce to mieć i złości się, gdy natychmiast tego nie dostaje. Prawie wszystkie dzieci są niespokojne, nie mogą usiedzieć w jednym miejscu, kręcą się w ławce, czegoś szukają, sprawdzają przybory w piórniku, wyciągają z tornistra napoje, jedzenie, bawią się własnymi włosami, rękami, w końcu wstają i zaczynają chodzić i przeszkadzać w lekcji, mimo, że nie zamierzają być nieposłuszne. Najczęściej nie biorą udziału w zabawach grupowych, zwykle zaszywają się w kącie lub przeszkadzają innym. Są aspołeczne.

Trzecim obszarem zaburzeń utrudniającym uczenie się jest impulsywność. Wyraża się brakiem myślenia o konsekwencjach swoich zachowań, dzieci mogą kłamać, nie potrafią organizować swoich zajęć. Często są nieustępliwe w swoim postępowaniu, nie akceptują zmian w swoim środowisku. Wszelkie zmiany rutynowej sytuacji mogą wywoływać wybuchy złości lub huśtawkę nastrojów. Nie potrafią dokonywać wyborów, nawet decyzja dotycząca przygotowania ubrania na drugi dzień zajmuje bardzo dużo czasu, a nawet bezradność i w pewnym momencie złość. Nadmierna pobudliwość w połączeniu z brakiem myślenia w działaniu powoduje, że robią to, co im przyjdzie w danej chwili do głowy. Impulsywność daje znać w czasie egzaminów w szkole. Dziecko chce jak najszybciej wykonać zadanie, ale nie czyta poleceń, co prowadzi do niezrozumienia zadania i błędnych odpowiedzi. Często przy wysokiej inteligencji i próbach przygotowań otrzymują z prac klasowych znacznie słabsze oceny od rówieśników. W domu są niecierpliwe i brak natychmiastowego przyzwolenia ze strony rodziców wywołuje wybuch złości. Niemożność natychmiastowego realizowania pragnień prowadzi do kłótni, starć z innymi, uporu. Widoczna jest nieustępliwość. Dziecko głośno podpowiada, mówi bez zastanowienia, zbyt szybko udziela odpowiedzi na sprawdzianach, bez przemyślenia polecenia. Często zostawia wszystko na ostatnią chwilę, nie nadąża z realizacją zadań szkolnych, bo męczarnią jest robienie notatek. Nie ma dla tych dzieci żadnych stopni pośrednich między dwiema przeciwnościami. Mają niższy poziom tolerancji na stres i dlatego łatwiej wyprowadzić je z równowagi. To, co dla większości ludzi jest sprawą bez znaczenia, dla nich urasta do rangi ogromnego problemu. ( G. Serfontein, 1990).

 

Dorosłość osoby z ADHD

Objawy ADHD nasilają się wraz z wiekiem, są najbardziej widoczne w wieku szkolnym. Od 14 roku życia zaczynają ustępować, mózg dojrzewa, a o dzieciach mówi się, że „wyrastają z choroby”. Jest też tak, że problemy z koncentracją uwagi, ruchliwością i nadmierną pobudliwością trwają aż do osiągnięcia wieku dorosłego. W kolejnych latach życia objawy ADHD nie są tak wyraźne, ale krótszy czas koncentracji uwagi, niezdolność do pełnego skupienia się i łatwość dekoncentracji pozostają ( S.Harland, 2004). Te zaburzenia uwidaczniają niedojrzałe zachowanie, zarówno w domu, w pracy, w kontaktach z innymi, osoby dorosłe sprawiają wrażenie dziecinnych, infantylnych, wcielając się w rolę błazna, bowiem wydaje się im, że zabawiając innych zyskają akceptację. Dorośli z ADHD często są impulsywni i robią coś, czego potem żałują. Bywają nerwowi, skłonni do apatii i rozkojarzeni. Widoczne jest to w czasie spotkań zawodowych, kiedy rozglądają się po pomieszczeniu, błądzą myślami, sprawiają wrażenie znudzonych, zapominają tematu dyskusji, przerywają innym, podając informacje nie na temat. Często zapominają dotrzymać uzgodnionych terminów, pozostają w ciągłym konflikcie z innymi pracownikami, co ma niekorzystny wpływ na utrzymanie pracy ( D.G. Amen, 2010). Bywa, że spóźniają się do pracy, bo trudno im się zmobilizować do rannego wstawania, często tracą poczucie czasu, dlatego pracują powoli i opieszale. Z kolei energia i entuzjazm sprawiają, że chętnie podejmują się wykonywania różnorodnych zadań, ale ich rozkojarzenie utrudnia im dokończenie zobowiązań. Wielu z nich ulega nałogom, obżarstwa, alkoholu, narkotyków oraz zmienności nastrojów, co oczywiście przeszkadza w solidnym wykonywaniu obowiązków zawodowych. Co więcej, prawie pewne staje się niepowodzenie a to oddziałuje niszcząco na postrzeganie samego siebie. Osoby dorosłe z ADHD mają poczucie odmienności, czują się gorsze. Dzieci, które nie były objęte opieką medyczną i terapeutyczną mogą mieć problemy w wieku dojrzałym, a ich wcześniejsze trudności w uczeniu się mogą utrudnić osiągnięcie zawodowej satysfakcji ( G. Serfontein, 1990). Brak postępów w nauce, brak powodzenia w życiu towarzyskim, czy zaburzenia neurochemiczne mogą doprowadzić do depresji. Trzeba zaznaczyć, że wielu dorosłych z ADHD ma dużo energii, są kreatywni, pełni pomysłów, entuzjastycznie nastawieni do realizacji zadań, chętni do działania, dlatego gdy znajdą pracę odpowiednią dla nich, ich zainteresowań, możliwości oraz odpowiednią osobę, która nimi pokieruje, to mogą osiągać znaczne sukcesy zawodowe. Badania dowodzą, że im bardziej osoba z ADHD stara się skoncentrować, tym gorsze osiąga rezultaty, dlatego nadzorując pracę tych osób, znacznie skuteczniejszą metodą jest udzielanie pochwał i zachęcanie do działania niż wywieranie presji.

 

Życie w rodzinie – opis problemów i wskazówki dla opiekunów

Jednym z problemów wychowawczych dla rodziców dzieci z ADHD jest trudność w organizowaniu sobie czasu i oczekiwanie na pomoc dorosłych. W domu dziecko potrzebuje rutyny w zakresie codziennych obowiązków. Trzeba pamiętać, aby wszystkie czynności wykonywało regularnie w ściśle określonych porach, przykładowo zaczyna odrabiać lekcje o godzinie 16.00 jednego dnia i następnego też zaczyna o 16.00. Codziennie trzeba towarzyszyć dziecku w tworzeniu zajęć po szkole, często dzielić ten czas na odcinki przyporządkowane poszczególnym zajęciom, np.: zjedzenie , przerwa na zabawę, odrabianie lekcji, oglądanie telewizji, czytanie lektury, kolacja, itp. Trzeba kontrolować dziecko zanim nabierze rutyny i powtarzać instrukcje ze względu na problemy z pamięcią krótkotrwałą. Postępowanie rodziców musi być konsekwentne. Należy pamiętać o zapewnianiu dziecku akceptacji, miłości, byciu pełnoprawnym członkiem rodziny. Ogromne znaczenie ma praca ojca we wspieraniu syna z ADHD, ponieważ chłopcy często przekraczają granice wymaganej dyscypliny, a matce trudno samej radzić sobie z takimi wyzwaniami. Dzieci domagają się okazywania im miłości i czułości, dlatego kara musi być natychmiastowa, sprawiedliwa, a problem szybko rozwiązany w celu powrotu do właściwych relacji.

Dziecko, które nie radzi sobie z własnymi trudnościami często bywa agresywne w stosunku do rodzeństwa i rodziców. Właśnie agresja z perspektywy rodziców jest najgorszą cechą dziecka, ponieważ często trzeba dziecko odseparować od innych, aby nie stosować kar cielesnych i nie uwalniać własnej agresji. Wskazane jest pozostawienie dziecka samemu w celu zapanowania nad swoimi emocjami. Ze względu na impulsywność dziecko miewa częste wybuchy złości, ale taki stan trwa zwykle kilka minut. Dziecko często staje się specjalistą w doprowadzaniu rodziców do krzyku. Najlepsze, co rodzic może zrobić to nieangażowanie się w epizod, nawet przyzwolenie na wyładowanie złości, chociaż dla rodzica jest to bardzo trudna sytuacja. Dobrze, gdy rodzic w tym trudnym ,wybuchowym dla dziecka momencie po prostu obejmie je, nic nie mówiąc, przytuli. Bliskość rodzica działa jak katalizator, a spokojnemu dziecku można wytłumaczyć jego złe zachowanie. Gdy dziecko zrobi coś wbrew oczekiwaniom rodziców należy pamiętać, aby negatywnie ocenić sam czyn, a nie dziecko, mówiąc np. „ To co zrobiłeś było nieprzemyślane, sprawiłeś przykrość.” Skutecznym sposobem radzenia sobie z impulsywnością dziecka jest jak najwcześniejsze ustalenie reguł postępowania. Określone reguły postępowania pozwalają dziecku koncentrować się na nauce, organizować czas wolny i rozwiązywać napotykane trudności.

Kolejnym problemem wynikającym z nieposłuszeństwa dziecka jest brak umiejętności dokonywania wyborów. Dlatego rodzic musi stawiać własne dziecko przed faktem dokonanym. Zostawiać ubranie dla dziecka, mówić co może zjeść, co w danej chwili robić. Ten fakt rodzice muszą zaakceptować przynajmniej na jakiś czas, chociaż wydaje się to często niemożliwe w sytuacji kształtowania u dziecka zachowań społecznych. Trzeba także zachęcać dziecko, aby przed podjęciem działania pomyślało co zamierza robić, bez względu na to, czy będzie to wyjście na spotkanie z kolegami, przygotowanie pracy pisemnej, czy ustne powtórzenie materiału do sprawdzianu. Im dziecko starsze, tym częściej trzeba rozmawiać o konsekwencjach jego impulsywnych zachowań, aby uniknąć sytuacji w których chcąc zyskać akceptację rówieśników da się namówić na udział w przestępstwie, np. kradzieży.

Rodzice muszą stale obserwować własne dziecko i ukazywać mu jego mocne strony. Trzeba wręcz szukać dziedziny w której dziecko zacznie odnosić sukcesy. Starszemu dziecku łatwiej jest tłumaczyć konsekwencje jego zachowań, ale też rodzice muszą przewidywać i uprzedzać fakty biorąc pod uwagę skłonności dziecka do zaprzyjaźniania się z osobami wywierającymi negatywny wpływ. Ważne jest, aby za każde właściwe zachowanie dziecko było chwalone. Prawdą jest, ze większość rodziców krytykuje swoje dzieci, zdecydowanie za mało chwali. Ogólne wymówki ze strony rodziców powodują przyjęcie przez dziecko postawy obronnej, wywołując reakcję buntu, bo przecież nikt nie lubi być atakowany. Dzięki pochwałom dziecko przekonuje się o miłości i akceptacji rodziców. Gdy stwierdzi, że potrafi dobrze wykonywać powierzone zadania i posiada wiele dobrych cech, zwiększa się poczucie jego własnej wartości.

Opisywane trudności wychowawcze powodują poszukiwania pomocy u specjalistów. Okazuje się, że rodzice zamiast wsparcia słyszą o konieczności poczekania, bo dziecko z tego wyrośnie. Niekiedy dowiadują się, że stosują złe metody wychowawcze, nie potrafią zdyscyplinować własnego dziecka, bo nie ustalają dziecku granic i nie są stanowczy. Wielu rodziców próbuje unikać sytuacji, w których dziecko sobie nie radzi. Rezygnują z odwiedzin u znajomych lub rodziny, bo wiedzą, ze spotkają się z wymówkami. Prawdą jest, że wychowywanie dziecka z ADHD jest trudne, czasochłonne, nużące, wywołujące poczucie braku siły w bezradności. W przypadku wielu rodziców życie z dzieckiem z ADHD przypomina stan wojny, bo muszą być nieustannie czujni, uważać, aby dziecko nie wybiegło na ulicę, nie zniszczyło czegoś w domu, może w sklepie. To ciągłe pogotowie zmusza ich do życia w stałym napięciu wewnętrznym i często powoduje ogromne zmęczenie.

Trzeba wspomnieć, że również relacje z rodzeństwem są bardzo trudne, ponieważ osoby z ADHD potrafią irytować swoje siostry i braci tak bardzo, że wszelki wzajemny kontakt kończy się płaczem, złością i wybuchem kłótni. Rodzeństwo doświadcza coraz więcej negatywnych uczuć, bo musi wstydzić się jego gwałtownego zachowania wobec znajomych i rówieśników (D.G.Amen, 2010). 

Opisano trudności w wychowywaniu osób z ADHD, ale należy zwrócić uwagę na pozytywne cechy charakteru, „mocne strony”. Wielu autorów podkreśla, że osoby z tym zaburzeniem są niezwykle wrażliwe, z reguły czują, kiedy są nieakceptowane, mają bardzo silnie rozwiniętą intuicję, są śmiałe, łatwo nawiązują kontakt z innymi. Cechuje ich silne poczucie sprawiedliwości, często interweniują, gdy ktoś potrzebuje pomocy. Przede wszystkim silnie odczuwają miłość i intensywnie nią obdarzają innych ( S.Harland, 2004).

Kończąc rozważania dotyczące życia w rodzinie osoby z ADHD trzeba podkreślić, że rodzina narażona jest na bardzo silny stres, który dotyczy rodziców, wywołując poczucie winy, jak też rodzeństwa ze względu na poczucie wstydu za zachowania brata lub siostry.

W procesie wychowywania dziecka rodzice przechodzą od etapu zaprzeczania, przez złość, poczucie winy, wycofanie się i dążenie do akceptacji, a wielu pozostaje na etapie unikania problemu. Wtedy pomoc specjalistów staje się niezbędna. Powinni skorzystać z pomocy lekarza, psychologa lub konsultacji w instytucji, np. w ośrodku wczesnej interwencji, poradni psychologiczno – pedagogicznej lub innej. ADHD jest problemem rodzinnym i skuteczna terapia wymaga współpracy wszystkich domowników. Rodzina potrzebuje wsparcia, uczestniczenia w treningach, spotkaniach terapeutycznych i z innymi rodzinami o tym samym problemie. Warto zwrócić uwagę na podstawowe elementy treningu rodzicielskiego:

  • Konsekwencja postępowania;
  • Więź z dzieckiem;
  • Umiejętność słuchania;
  • Jasno określone oczekiwania;
  • Podkreślanie pozytywnych zachowań dziecka, częściej niż negatywnych;
  • Nie stosowanie kar pod wpływem emocji, bo dyscyplina powinna być sposobem nauczenia czegoś dziecka, nie zaś powodem do karania za złe zachowanie;
  • Wzajemne wsparcie rodziców w procesie wychowywania dziecka – dzieci uczą się relacji między ludźmi obserwując swoich rodziców; (D.G.Amen, 2010)

 

Wskazówki dla nauczycieli

Ze względu na ogromne trudności w uczeniu się trzeba stworzyć tym dzieciom warunki do realizacji potrzeb edukacyjnych, a mianowicie:

  • klasy o odpowiednich poziomach, to jest uczenie się wśród uczniów o zbliżonych możliwościach, ponieważ tylko wtedy dziecko może mieć poczucie osiągnięcia sukcesu;
  • stały plan zajęć – dzieci muszą znać oczekiwania nauczyciela, ich praca powinna być kontrolowana, szczególnie zwrócenie uwagi na zapisanie pracy domowej nie tylko pisemnej, ale ustnej powtórki, ponieważ regularność i powtarzanie czynności ułatwia koncentrację i wzbudza zaufanie;
  • ustalenie zasad postępowania dla całej klasy, powinny one obejmować możliwość chwilowego opuszczenia klasy przez dziecko odczuwające taką potrzebę, bowiem potem będzie ono znacznie spokojniejsze i lepiej przyswajające wiedzę;
  • wyrozumiałego, lecz wymagającego nauczyciela – dzieci te bardzo dobrze reagują na pochwały, nawet za małe sukcesy, czy też indywidualne zainteresowanie się nimi. Należy pamiętać, że pochwała motywuje dziecko, zaś odrzucenie wywołuje jeszcze większy upór. Trzeba też pamiętać, że uczniowie z ADHD muszą włożyć dużo pracy w to, aby osiągać przeciętne oceny;
  • dostosowanie tempa pracy do potrzeb ucznia, organizowanie przerw w zajęciach i o ile to możliwe rezygnacja z zadań wymagających presji czasu;
  • prowadzenie zajęć w sposób przyciągający uwagę np.: uprzedzanie przed odpytywaniem („ planuję za chwilę wybrać kogoś do odpowiedzi”), zwrócenie się bezpośrednio do ucznia i zadanie pytania na które zdaniem nauczyciela odpowie;
  • stwarzanie warunków do realizacji zadań dydaktycznych np.: podkreślenie materiału do zapamiętania, pomoc w robieniu notatek, dostarczanie notatek wykonanych przez najlepszych uczniów w celu uzupełnienia własnych, sporządzonych przez ucznia z ADHD;
  • mniej liczne klasy – ze względu na konieczność indywidualizacji dziecko lepiej się odnajdzie w mniej licznej klasie, mniejsze problemy z rozproszeniem, łatwiejsze nawiązanie relacji z rówieśnikami i nauczycielem;
  • przypominanie dziecku, że należy uważać na lekcji, np. za pomocą umówionych znaków przez dotyk lub kontakt wzrokowy, tak, aby inne dzieci tego nie zauważyły;
  • możliwość prowadzenia zajęć terapeutyczno-wyrównawczych – dodatkowe zajęcia przynoszą najlepsze efekty, kiedy prowadzone są w środowisku szkolnym;
  • stwarzanie możliwości pracy na komputerze – większość fascynuje technika, pracując na komputerze dziecko może dowolną ilość razy wracać do problemu i poszukiwać prawidłowej odpowiedzi, otrzymując natychmiast pochwałę, która motywuje do dalszego wysiłku;
  • odpowiedni system przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów – dzieci te lepiej wypadają w czasie egzaminów ustnych ze względu na trudności z powolnym procesem przetwarzania informacji lub stworzenie częstej oceny ucznia w ciągu roku. Można też jedno zadanie dzielić na części, ponieważ lepiej sobie poradzą nie będąc zmuszone do bardzo długiej koncentracji, będą miały możliwość odniesienia sukcesu, co oczywiście zachęci je do dalszej nauki. Trzeba zaznaczyć, że nie należy chronić ich przed sprawdzianami, bo dzięki nim uczą się rozwiązywać swoje problemy i podejmować decyzje;
  • okazywanie dezaprobaty wobec konkretnych zachowań, a nie samego dziecka;
  • zawieranie kontraktów dotyczących zachowania we współpracy z rodzicami.

Wdrażając proponowane wskazówki do pracy z dzieckiem z ADHD nauczyciel powinien zacząć pracę z dzieckiem od przeprowadzenia z nim rozmowy, oczywiście „w cztery oczy,” w celu ustalenia najlepszej formy pomocy. Rówieśnikom w klasie także należy przekazać informacje o dziecku, ale bez wartościowania, czy twierdzenia, że jest to kolega z zaburzeniami. Stosowanie tych wskazówek może nie być proste dla nauczyciela, ale ułatwia prowadzenie lekcji. Nauczyciel mający wiedzę o ADHD, a przynajmniej poszukujący potrzebnych informacji, pozytywnie nastawiony do swojego ucznia często przyczynia się do powodzenia terapii.

 

Zakończenie

Prezentując zachowania utrudniające funkcjonowanie w życiu osobom z ADHD chciałam ukazać swoiste cechy tego zespołu zaburzeń. Mimo, że opisałam wiele, a może nawet przede wszystkim negatywne strony ADHD, to dlatego, aby uwypuklić, że te cechy niewątpliwie utrudniają życie rodzinne, szkolne i zawodowe osobom z tym zaburzeniem, a nie są od tych osób zależne. Podjęłam próbę opisania działań w celu eliminowania negatywnych skutków zaburzenia, bo wiem, że osoba prawidłowo zdiagnozowana, poddana leczeniu i terapii może osiągnąć sukces w życiu, znaleźć własne miejsce i satysfakcję z życia. Przede wszystkim trzeba pamiętać, że ADHD jest zaburzeniem neurobiologicznym mającym konsekwencje psychologiczne i społeczne, ale to nie te osoby są winne, one nie są sprawcami trudnych sytuacji w ich życiu i to właśnie jest nadzieją. Dlatego potrzeba wsparcia dla rodziców, miłości i akceptacji dla dziecka, mimo wyzwań i stresu, a osoba z ADHD „odda” rodzinie pozytywne emocje, będzie kochać i troszczyć się o swoich bliskich, znajdując szczęście w rodzinie. Z kolei świadomy trudności ucznia nauczyciel pomoże mu w kształtowaniu jego drogi edukacyjno - zawodowej i sam również odniesie zawodowy sukces, bo odpowiednio edukowane dziecko będzie miało szansę uczenia się na miarę swoich możliwości. Uporanie się z ADHD wymaga odpowiednich informacji, miłości, akceptacji i szacunku dla samego siebie oraz poczucia kontroli. Istnieje wiele sposobów, aby otrzymać pomoc w związku z ADHD. Po pierwsze wiedza zdobywana chociażby przez Internet, który staje się doskonałym źródłem aktualnych informacji oraz wsparcia. Trzeba te informacje konsultować ze specjalistami, wybrać właściwą terapię a okaże się, że z ADHD można żyć szczęśliwie i satysfakcjonująco.

 

 

Bibliografia

 

Amen, D., G. ( 2010). Z ADHD można wygrać. Jak pomóc ludziom cierpiącym na ADHD i inne typy zaburzeń uwagi. Konstancin-Jeziorna: Wydawnictwo Medium Sp. Zo.o.

 

Cooper, P., Ideus, K. (2001). Zrozumieć dziecko z nadpobudliwością psychoruchową. Poradnik dla rodziców i nauczycieli. Warszawa: Wydawnictwo APS.

 

Hańć, T. (2009).Dzieciństwo i dorastanie z ADHD. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.

 

Harland, S. (2004). Dziecko nadpobudliwe czy genialne. Warszawa: Wydawnictwo Amber.

 

Serfontein, G. (1990). Twoje nadpobudliwe dziecko. Poradnik dla rodziców. Warszawa: Wydawca Prószyński i S-ka.

 

 

 

Konfliktowość a może wyjątkowość osoby z ADHD - jaka jest w domu, w szkole i w pracy?

 

Streszczenie

 

Współcześnie zespół nadpobudliwości psychoruchowej jest szeroko prezentowany w literaturze medycznej, pedagogiczno-psychologicznej, popularnonaukowej i środkach masowego przekazu. Termin ADHD pojawia się także w języku potocznym. Wydawać się może, iż osoby z tym problemem będą zrozumiane i znajdą właściwe miejsce w życiu społecznym. Niestety tak nie jest, niska świadomość społeczna, problemy z diagnozowaniem, dostępem do leczenia, brakiem tolerancji i zrozumienia przez najbliższe otoczenie (nauczycieli, rówieśników) wywołują bezradność rodziców i trudności z ułożeniem sobie życia w dorosłości u tych osób, mimo ich potencjału intelektualnego, wrażliwości emocjonalnej i kreatywności.

W artykule zaprezentowano rozważania dotyczące wybranych aspektów funkcjonowania życiowego osób z tym zaburzeniem. Przedstawiono definicje, diagnozę i propozycje leczenia. Opisano specyficzne trudności w uczeniu się tych osób, problemy pojawiające się w życiu dorosłym oraz wskazówki dla rodziców i nauczycieli. Przewodnią myślą autorki jest zwrócenie uwagi na konieczność stałej pracy w domu, w szkole, we współpracy z rodzicami, nauczycielami i innymi specjalistami w celu akceptacji osoby z ADHD i zobaczenia jej wyjątkowości a nie konfliktowości.

 

Słowa kluczowe: zespół nadpobudliwości psychoruchowej, ADHD, zaburzenia koncentracji uwagi, nadruchliwość, impulsywność, wskazówki dla opiekunów