shadow
wtorek, 07 październik 2014 06:50

I CAN PROBLEM SOLVE Interpersonalny program poznawczy rozwiązywania problemów dla dzieci w wieku przedszkolnym

Napisał 

Dodatkowe informacje

  • Tytuł: I CAN PROBLEM SOLVE Interpersonalny program poznawczy rozwiązywania problemów dla dzieci w wieku przedszkolnym
  • Ogólna charakterystyka/ Opis narzędzia:

    oprac. dr hab., prof. APS Grzegorz Szumski, dr Joanna Smogorzewska, Akademia Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie


    Myrna B. Shure (2000)

    I CAN PROBLEM SOLVE

    Interpersonalny program poznawczy rozwiązywania problemów dla dzieci w wieku przedszkolnym

     

    I CAN PROBLEM SOLVE

    Interpersonalny program poznawczy rozwiązywania problemów dla dzieci uczęszczających do zerówki i do klas I-III szkoły podstawowej

    Champaign (IL): Research Press.

     

                Krótki opis programu “I Can Problem Solve”, umieszczony poniżej, ma na celu przedstawienie wychowawcom i nauczycielom małych dzieci nową, prawdopodobnie nieznaną im dotąd metodę pracy. Prezentowanie programu, którego celem jest rozwijanie umiejętności społecznych najmłodszych, wydaje się uzasadnione. Uczenie dzieci prawidłowych zachowań społecznych jest bowiem nie tylko koniecznością, ale zarazem zadaniem bardzo trudnym. Mimo powszechnej świadomości, jak istotne są prawidłowo ukształtowane umiejętności społeczne dla przyszłego funkcjonowania dzieci, w Polsce wciąż brakuje narzędzi i metod pracy skierowanych do najmłodszych. Widać to najwyraźniej po ogromnym zainteresowaniu nauczycieli możliwością uczestniczenia w kursach i projektach dotyczących rozwijania umiejętności społecznych małych dzieci. Program “I Can Problem Solve” ma nieco inny charakter, niż opisywany przez nas przy innej okazji, behawioralny program “Play Time/ Social Time”. Jest on programem poznawczym, z pewnością bliższym tradycji pedagogiki europejskiej, wykorzystującym dialog, kształtującym w dziecku samodzielność i umiejętność współpracy. Uczy rozwiązywania problemów, a co za tym idzie także kreatywności, otwartości i elastyczności w myśleniu i działaniu. Mamy nadzieję, że poniższy tekst stanie się inspiracją do szukania nowych metod pracy z dziećmi.

    Program „I Can Problem Solve” w skrócie:

    CEL

    Uczenie dzieci umiejętności myślenia, które mogą być wykorzystane do rozwiązania problemów interpersonalnych  lub zapobiegania im

    GŁÓWNE ZADANIA

    • Uczyć dzieci „jak” myśleć, a nie „co” myśleć
    • Prowadzić dzieci tak, by myślały za samodzielnie
    • Uczyć dzieci, jak oceniać własne pomysły
    • Nakłaniać dzieci do samodzielnego wymyślania wielu sposobów rozwiązania problemu

    ZAWARTOŚĆ

    1. „Przed-umiejętności” rozwiązywania problemów:
    • uczenie słownictwa związanego z rozwiązywaniem problemów
    • identyfikowanie uczuć własnych i innych osób
    • rozpatrywanie punktów widzenia innych osób
    • uczenie rozumienia następstwa i synchronizacji wydarzeń
    1. Umiejętności rozwiązywania problemów:
    • wymyślanie więcej niż jednego rozwiązania
    • zastanawianie się nad konsekwencjami rozwiązań
    • decydowanie, które rozwiązanie najlepiej wybrać

    METODA

    • uczenie umiejętności przez wykorzystanie gier, historyjek, pacynek, oraz przez odgrywanie scenek
    • wskazówki wykorzystania umiejętności w prawdziwych sytuacjach
    • łączenie dialogowania z podstawą programową
    • włączanie rodziców w realizację zajęć

    KORZYŚCI

    Dla dzieci:

    • Radość – prezentuje zajęcia w formie zabawy
    • Buduje pewności siebie
    • Kształtuje umiejętności słuchania
    • Uczy wymyślania alternatywnych rozwiązań
    • Uczy umiejętności będących podstawą radzenia sobie z nowymi problemami
    • Pobudza interakcje między rówieśnikami
    • Podnosi wrażliwość na innych, uczy dzielenia się i opiekowania się innymi
    • Podnosi niezależność
    • Pobudza umiejętność radzenia sobie z frustracją
    • Obniża impulsywność
    • Obniża prawdopodobieństwo społecznego odrzucenia

    Dla nauczycieli:

    • Wzmacnia inne cele podstawy programowej
    • Kreuje bardziej pozytywną atmosferę w grupie/ w klasie
    • Skraca czas potrzebny do rozwiązywania konfliktów
    • Ugruntowuje umiejętności rozwiązywania problemów u nauczycieli
    • Umożliwia pogłębioną analizę dziecięcych myśli i odczuć

     

     

    Program „I Can Problem Solve” Myrny Shure może być wykorzystywany do pracy z dziećmi w różnym wieku. Osobno opracowano zajęcia dla dzieci w wieku przedszkolnym, dla dzieci z zerówki i pierwszych klas szkoły podstawowej, oraz dla dzieci ze starszych klas szkoły podstawowej. W poniższym opisie zostaną krótko przedstawione wersje programu dla dzieci przedszkolnych i dla dzieci w młodszym wieku szkolnym.

    Program został stworzony w Stanach Zjednoczonych. Jego skuteczność była badana eksperymentalnie. Wyniki badań wskazują, że program jest pomocny w codziennej pracy z dziećmi, także z tymi, które z racji zaburzeń rozwojowych potrzebują dodatkowego wsparcia.

    Celem programu jest nauczenie dzieci rozwiązywania problemów i konfliktów społecznych przez prowadzenie dialogu. Autorka programu uważa, że praca z dziećmi i stopniowe uczenie ich rozwiązywania problemów przez dialog jest jak wchodzenie na kolejne szczeble drabiny. Nauczyciel przechodzi od wykorzystywania swojego autorytetu i władzy do nauczenia dzieci racjonalnego rozwiązywania problemów społecznych:

    Szczebel 1.: Wykorzystywanie autorytetu i władzy przez nauczyciela – wydawanie dzieciom poleceń, karanie za ich niespełnianie. Nauczyciel używa sformułowań takich jak: „Oddaj to!”, „Ile razy ci mówiłam, że nie wolno…”, „Do kąta!”, „Usiądź!”, „Idź na koniec sali; wróć, kiedy się uspokoisz i będziesz gotowy, by mnie słuchać!”. Takie metody rzadko prowadzą do uczenia dzieci właściwych zachowań. Nawet, gdy dzieci zachowują się prawidłowo, jest to raczej rezultat chęci uniknięcia kary, a nie prawidłowego rozumienia zasad.

    Szczebel 2.: Stosowanie sugestii – mówienie dzieciom, co powinny robić, zamiast mówienie im, czego NIE powinny robić. Przykładami wypowiedzi nauczycieli są tu: „Powinieneś poprosić o to, czego potrzebujesz”, „Podziel się z koleżanką/ pobawcie się razem”, „Powiedz jej, że jest ci przykro”, „Stań tutaj, a nie przed huśtawką”.

    Szczebel 3.: Wyjaśnianie – dawanie dzieciom przykładów, dlaczego powinno się coś robić/ czegoś nie robić. Na tym etapie nauczyciel zwraca uwagę dzieci na emocje mówiąc im o sobie i swoich odczuciach. Nauczyciel zwraca się do dzieci na przykład w taki sposób: „Uderzając tym, możesz kogoś zranić”, „Jeśli będziesz chciał rządzić, nikt nie będzie się z tobą bawił”, „On się złości, kiedy tak robisz”, „Jestem zła, kiedy zachowujesz się w ten sposób”, „Jeśli nie będziesz teraz słuchał, źle zrobisz zadanie”, „Jeśli stoisz naprzeciwko huśtawki, ona może cię uderzyć”.

    Szczeble 2. i 3. prezentują lepsze sposoby postępowania, niż  szczebel 1., ale nauczyciel wciąż myśli za dziecko. Jest to monolog nauczyciela, w który dziecko nie jest zaangażowane, a w konsekwencji szybko traci zainteresowanie nim.

    Szczebel 4.: Rozwiązywanie problemów – angażowanie dzieci w proces myślenia o problemie przez wymyślanie wielu możliwych rozwiązań danej sytuacji. Zwraca się przy tym uwagę: na emocje dziecka i wszystkich zaangażowanych w daną sytuację; na to, co może zdarzyć się za chwilę; na to, co jeszcze dziecko może zrobić, by rozwiązać dany problem. Rozwiązywanie problemu nie jest jednostronnym monologiem, lecz konwersacją, dialogiem, który polega na pytaniu dziecka, co można zrobić, a nie mówieniu mu, co trzeba zrobić. Przykłady wypowiedzi nauczyciela na tym etapie są następujące: „W czym jest problem?”, „Jak myślisz, jak ja się czuję/ czuje się twój przyjaciel, kiedy ty…”, „Co się stanie, jeśli…”, „Jak będziesz się czuł, gdy tak się stanie?”, „Możesz wymyślić/ co można by jeszcze zrobić, żeby to się nie stało?”.   

    Autorka programu sformułowała pięć podstawowych zasad, które konieczne są do prawidłowej realizacji programu:

    1. Zarówno dziecko, jak i nauczyciel musi zauważyć problem – nauczyciel powinien rozpocząć rozmowę z dzieckiem od stwierdzeń: „Co się stało?”, „W czym jest problem?”, „Powiedz mi, co się stało”. Pierwszym krokiem nauczyciela powinno być wysłuchanie dziecka;
    2. Podczas prowadzenia dialogu bardzo ważne jest zrozumienie i praca nad prawdziwym problemem;
    3. Kiedy problem został zidentyfikowany nauczyciel nie może go przekształcać, żeby dopasować go do swoich potrzeb. Nie powinien także wskazywać dziecku gotowych rozwiązań;
    4. To dziecko, a nie nauczyciel, musi rozwiązać problem, który go dotyczy;
    5. Najważniejsze jest skupienie się na tym, w jaki sposób dziecko myśli, a nie na tym co myśli. Ważniejsze jest kształtowanie procesu myślenia dziecka, a nie to jak wychodzi mu (przynajmniej na początku) rozwiązanie problemu.

    Program dla dzieci w wieku przedszkolnym (dla dzieci 4-5 letnich) składa się z 59 zajęć, które powinny być prowadzone codziennie. Początkowe zajęcia powinny trwać nie dłużej niż 10 minut dziennie, pod koniec programu czas prowadzenia zajęć wydłuża się maksymalnie do 20 minut. Zajęcia bazują na prowadzeniu zabaw, gier, opowiadaniu historyjek, odgrywaniu scenek itp. Dzieci uczą się rozwiązywania konfliktów, identyfikowania uczuć własnych i innych dzieci, rozumienia punktu widzenia drugiej osoby, rozpoznawania przyczyn i skutków własnych zachowań. Oprócz scenariuszy zajęć z dziećmi program zawiera również wskazówki służące rozwijaniu lepszej współpracy z dziećmi w codziennych sytuacjach wychowawczych w przedszkolu.

    Realizacja programu przebiega w dwóch fazach:

    I. „Przed-umiejętności” rozwiązywania problemów:

    Zajęcia 1-10: rozumienie znaczenia takich wyrazów, jak: „jest”, „niektórzy-wszyscy”, „nie”, „lub”, „i”, a także „takie same-różne”;

    Zajęcia 11-18: pomoc dzieciom w identyfikacji uczuć (własnych i innych osób), takich jak: szczęśliwy, smutny, zły;

    Zajęcia 19-22: rozwijanie umiejętności słuchania i utrzymywania uwagi;

    Zajęcia 23-28: wprowadzenie pojęć: „dlaczego-dlatego, że” (aby pomóc dzieciom zrozumieć, że zachowania i uczucia mają swoje przyczyny) oraz „mógłby-może” (żeby uwrażliwić dzieci na błędy związane ze zbyt szybkim osądzaniem zachowań i zamiarów innych osób);

    Zajęcia 29-31: uczenie dzieci rozumienia różnic indywidualnych oraz zachęcanie do poznawania preferencji innych osób przez zadanie pytania: „Czy lubisz…?”;

    Zajęcia 32-33: pomoc dzieciom w rozumieniu tego, co jest sprawiedliwe, a co jest niesprawiedliwe oraz pomoc w zrozumieniu, że sprawiedliwość czasem oznacza, że trzeba poczekać na swoją kolej;

    II. Umiejętności rozwiązywania problemów:

    Zajęcia 34-38: Rozwiązania alternatywne: pomoc dzieciom w rozpoznaniu czym jest problem i uczenie, jak wymyślać różne rozwiązania problemów;

    Zajęcia 39-50: Konsekwencje: pomoc dzieciom w uczeniu się, jak myśleć w sposób sekwencyjny, jako wstęp do rozumienia związków przyczynowo-skutkowych (zajęcia 39-45) oraz pobudzania myślenia o konsekwencjach własnych zachowań (zajęcia 46-50);

    Zajęcia 51-59: Pary rozwiązania-konsekwencje: ćwiczenia w łączeniu rozwiązań z możliwymi konsekwencjami (ćwiczenia w parach).

    Program dla dzieci uczących się w zerówce i w pierwszych klasach szkoły podstawowej (dla dzieci 6-9 letnich) składa się z 83 zajęć, które powinny być prowadzone codziennie. Realizacja całego programu trwa około czterech miesięcy. Początkowe zajęcia powinny trwać nie dłużej niż 15-20 minut dziennie, pod koniec programu czas prowadzenia zajęć wydłuża się maksymalnie do około 30 minut. Zajęcia bazują na prowadzeniu zabaw, gier, opowiadaniu historyjek, odgrywaniu scenek itp. Dzieci uczą się rozwiązywania konfliktów, identyfikowania uczuć własnych i innych dzieci, rozumienia punktu widzenia drugiej osoby, rozpoznawania przyczyn i skutków własnych zachowań. Część programu jest podobna do tego, który  przeznaczony jest  dla młodszych dzieci, ale treści przedstawiane są w sposób dostosowany do możliwości starszych uczestników. Większość zajęć wymaga od dzieci znaczącego zaangażowanie werbalnego. Oprócz scenariuszy zajęć z dziećmi program zawiera również wskazówki służące rozwijaniu lepszej współpracy z dziećmi w codziennych sytuacjach wychowawczych w szkole.

    Realizacja programu przebiega w dwóch fazach:

    I. „Przed-umiejętności” rozwiązywania problemów:

    Zajęcia 1-14: uczenie dzieci znaczenia wyrażeń takich jak: „jest-nie jest”, „lub-i”, „niektórzy-wszyscy”, „jeśli-wtedy”, „takie same-różne”, „przed-po”, „teraz-później”;

    Zajęcia 15-19: uczenie dzieci identyfikowania własnych emocji i uczuć innych, takich jak: bycie szczęśliwym, smutnym, złym; wprowadzenie pojęć „mógłby-może” (żeby przestrzec dzieci przed zbyt szybkim ocenianiem postępowania innych);

    Zajęcia 20-21: rozwijanie umiejętności słuchania i utrzymywania uwagi;

    Zajęcia 22-26: uczenie dzieci sposobów na rozpoznawanie preferencji innych, wzmacnianie rozumienia pojęć „mógłby-może”, wprowadzenie pojęcia „dlaczego-dlatego, że”, aby ułatwić dzieciom zrozumienie, że zachowania i uczucia mają swoje przyczyny;

    Zajęcia 27-39: uczenie identyfikowania i wyrażania uczuć takich jak: bycie przerażonym, dumnym, sfrustrowanym; uczenie, że wydarzenia dzieją się w pewnej kolejności oraz kiedy jest/ nie jest odpowiedni czas na robienie danej rzeczy;

    Zajęcia 40-42: pomoc dzieciom w zrozumieniu, co jest sprawiedliwe, a co jest niesprawiedliwe; zwrócenie uwagi, że sprawiedliwe jest nie tylko to, co dobre dla nas, ale także to, co dobre dla innych; wytłumaczenie, że sprawiedliwość wymaga często czekania na swoją kolej;

    Zajęcia 43-45: uczenie znaczenia wyrazu „niegrzeczny”; zwrócenie uwagi na kolejność czynności i zdarzeń; pomoc dzieciom w radzeniu sobie z frustracją podczas czekania;

    Zajęcia 46-47: uczenie dzieci znaczenia wyrażeń „zdenerwowany-uspokojony”; kształtowanie wrażliwości dzieci na uczucia własne i innych ludzi.

    II. Umiejętności rozwiązywania problemów:

    Zajęcia 48-60: Rozwiązania alternatywne: pomoc dzieciom w rozpoznaniu czym jest problem i uczenie, jak wymyślać różne rozwiązania problemów;

    Zajęcia 61-74: Konsekwencje: pomoc dzieciom w uczeniu się, jak myśleć w sposób sekwencyjny, jako wstęp do rozumienia związków przyczyna-skutek (zajęcia 61-67) oraz pobudzania myślenia uwzględniającego konsekwencje własnych zachowań (zajęcia 68-74);

    Zajęcia 75-83: Pary rozwiązania-konsekwencje: ćwiczenia w łączeniu rozwiązań z możliwymi konsekwencjami (ćwiczenia w parach).

     

    Procedura prowadzenia dialogu z dziećmi:

    Natura problemu, który trzeba będzie rozwiązać zawsze determinuje właściwy przebieg dialogu. Ogólnie jednak, dorosły zawsze stara się pomóc dzieciom w identyfikacji problemu, w rozpoznaniu uczuć własnych i innych osób, w wymyśleniu rozwiązań problemu oraz w zastanowieniu się nad konsekwencjami wymyślonych rozwiązań. Poniżej znajdują się przykłady dialogów z dziećmi.

    I. Problemy między dziećmi:

    Krok 1. Zdefiniowanie problemu:

    Co się stało? Na czym polega problem? – To pomoże nauczycielowi lepiej zrozumieć problem

    Krok 2. Uzyskanie informacji o uczuciach:

    Jak się czujesz?

    Jak czuje się ……….?

    Krok 3. Uzyskanie informacji o konsekwencjach zachowania:

    Co się stało, gdy to zrobiłeś?

    Krok 4. Uzyskanie odczuć dotyczących konsekwencji:

    Jak się czułeś, gdy…….? (np. on zabrał twoją zabawkę/ ona cię uderzyła)

    Krok 5. Nakłonienie dziecka do wymyślenia alternatywnych rozwiązań problemu:

    Co innego można zrobić, żeby rozwiązać ten problem tak, by……? (np. żadne z was nie było złe/ ona cię nie uderzyła)

    Krok 6. Zaproszenie do oceny wymyślonego rozwiązania:

    Czy to dobry, czy zły pomysł?

    Jeśli dobry: wypróbuj go!

    Jeśli niedobry: No tak, musisz wymyślić inne rozwiązanie.

    Krok 7. Nagrodź wysiłek dziecka:

    Jeśli rozwiązanie jest skuteczne: Wymyśliłeś to sam! Świetnie rozwiązujesz problemy!

    Jeśli rozwiązanie okazało się nieskuteczne: Musisz wymyślić inne rozwiązanie! Wiem, że świetnie sobie z tym poradzisz!

    II. Problemy między dzieckiem a nauczycielem:

    • Czy ja mogę mówić do ciebie i do …… w tym samym czasie?
    • Czy to jest odpowiednie miejsce, żeby …… (np. tu rysować/ zostawiać jedzenie)?
    • Czy możesz pomyśleć o właściwym miejscu, żeby ………… ?
    • Czy to jest odpowiednia chwila na to, by ……….. (np. rozmawiać z twoim sąsiadem/ mówić do mnie)?
    • Co to znaczy ODPOWIEDNI czas?
    • Jak myślisz, jak ja się czuję, kiedy ty…. (np. nie słuchasz/ rzucasz jedzeniem/ przerywasz mi)?
    • Czy możesz się zastanowić nad tym, co mógłbyś zrobić do momentu, gdy ……. (np. zaczniemy malować palcami/ będę mogła dać ci to, czego chcesz/ będę mogła ci pomóc).

    Kiedy prowadzenie dialogu stanie się dla dzieci czymś normalnym, możliwe będzie stosowanie krótszych form porozumienia. Np. gdy nauczyciel zada pytanie: „Czy możesz wymyślić inny sposób…?” będzie to dla dzieci sygnał, że powinny wykorzystać swoje umiejętności rozwiązywania problemów.

     

                                                                                                  Opracowanie:

                                                                                      Dr hab., prof. APS Grzegorz Szumski

                                                                                      Dr Joanna Smogorzewska